Europa en Amerika kunnen niet zonder elkaar
Tijdens de Veiligheidsconferentie in München in februari 2026 gaf de Duitse bondskanselier Friedrich Merz een pragmatische analyse van de positie van Europa in een snel veranderende wereldorde. De toespraak van Merz was een jaar na de geruchtmakende aanval op de Europese democratie door JD Vance. De toespraak van Merz stond in het teken van de groeiende rivaliteit tussen de Verenigde Staten van Amerika, China en Rusland, een concurrentiestrijd die de internationale politiek steeds meer dicteert.
Volgens Merz bevinden we ons niet langer in een tijdperk van stabiele samenwerking, maar in een fase van systeemconcurrentie tussen verschillende politieke en economische modellen (liberale democratie, staatskapitalisme, autoritair regime, sociale markteconomie). In dat kader vormen de acties van Rusland, met name sinds de Russische invasie van Oekraïne, een directe uitdaging voor het internationale recht en de wereldorde na de Koude Oorlog. Tegelijkertijd zet de groeiende invloed van China middels economische dwang de bestaande internationale structuren verder onder druk. Tegen deze achtergrond benadrukte Merz een belangrijke realiteit: Europa is nog niet in staat om zijn eigen veiligheid volledig te garanderen. Ondanks de economische kracht en politieke samenwerking binnen de Europese Unie blijft Europa militair afhankelijk van de Verenigde Staten van Amerika, waar het ook decennialang afhankelijk van is geweest. Amerika staat immers aan de wieg van de Europese integratie en democratisering in de strijd tegen het nazisme en het destijds oprukkende communisme. Cruciale capaciteiten zoals nucleaire afschrikking, luchtmacht, inlichtingen en strategische mobiliteit worden nog steeds grotendeels geleverd via de trans-Atlantische samenwerking, met name binnen de NAVO. Daarom is het begrijpelijk dat NAVO-baas Mark Rutte de relatie met Donald Trump werkbaar probeert te houden. Dat geldt ook voor het kabinet-Jetten. Het verbreken van de vriendschapsbanden met Amerika zou niet slim zijn.
Voor Merz zijn de trans-Atlantische relaties onmisbaar. In een tijd waarin internationale instituties en normen onder druk staan, is samenwerking tussen Europa en de Verenigde Staten essentieel om stabiliteit te behouden. Structuren die verbonden zijn met de Verenigde Naties en de bredere op regels gebaseerde wereldorde kunnen alleen blijven functioneren met een sterk en verenigd Westen. Tegelijkertijd riep Merz Europa op om meer verantwoordelijkheid te nemen voor zijn eigen defensie. Het versterken van militaire capaciteiten en het verbeteren van de samenwerking tussen Europese landen zijn noodzakelijke stappen, niet om de Verenigde Staten te vervangen, maar om een sterker, weerbaarder en betrouwbaarder Europa te worden. Zo kan de Europese Unie een meer leidende rol gaan pakken. Daarbij lijkt ook nucleaire afschrikking een grotere rol te gaan spelen in de wereld van vandaag met een groei aan kwade en autoritaire regimes.
Overigens dient de Europese Unie de eigen agenda te blijven bepalen als het gaat om meer veiligheid, welvaart en vrijheid. Te afhankelijk zijn van Washington is niet verstandig (Groenland). De Europese Unie zit op het mooiste continent en heeft het mooiste humane sociale stelsel op deze aardbol. Mensen komen hier graag, landen willen erbij horen. Er mogen ook best verschillende visies zijn tussen de Europese Unie en Amerika. De Europese Unie heeft minder met importheffingen en protectionisme en weer meer met klimaatakkoorden en de WHO. In de Europese Unie wordt de vrijheid van meningsuiting hoog gehouden, maar niet als die zich keert tegen de grondwet. De Europese Unie hoeft niet mee te gaan met het aanscherpen van een cultuuroorlog. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Marco Rubio stelt zich al diplomatieker op dan JD Vance. De Verenigde Staten van Amerika zullen altijd een kind van Europa blijven. Zelfs Amerika zal bondgenoten nodig hebben, bijvoorbeeld in de strijd tegen Iran. In een wereld die wordt gekenmerkt door toenemende rivaliteit tussen de supermogendheden en grotere druk op internationale normen en instellingen, kan de Europese Unie zich geen strategische isolatie veroorloven. Een sterke Europese Unie is in het belang van het collectief overeind houden van internationale normen en waarden. De Europese Unie moet wel opnieuw leren de taal van de macht te spreken. Een krachtige trans-Atlantische samenwerking blijft de hoeksteen van de Europese veiligheid, ook terwijl de Europese Unie tegelijkertijd werkt aan meer capaciteit en autonomie.
Amsterdam, 28 maart 2026
Jan Willem Sap
Voorzitter VDE