Doen de Europese landen wel genoeg?
De Oekraïense president Volodymyr Zelensky meent dat de Europese landen te weinig doen om het voor het agressieve Rusland echt moeilijk te maken. Poetin kan maar doorgaan met het sturen van drones en bombarderen, ten koste van de lijdende bevolking van Kiev in de winter. Waarom houden de Europese landen bijvoorbeeld de Russische olie niet tegen om die in beslag te nemen? Met die olie financiert Poetin al jaren een vreselijke oorlog die de stabiliteit van Europa in gevaar heeft gebracht. Het gaat om tankers die onder andere vlag varen om daarmee internationale sancties te ontwijken, maar de schepen met Russische olie varen vaak vlak langs de Europese kust. Terwijl de Amerikaanse president Donald Trump wel olietankers uit Rusland in beslag neemt, doet Europa weinig tot niets tegen die voor de Russen zo winstgevende oliehandel. Zelensky wil dat Europese landen meer het voorbeeld gaan volgen van de Amerikaanse daadkracht.
Omdat Europa niet krachtig genoeg optreedt tegen het regime in Moskou, meent de Oekraïense president dat Europa de weg kwijt is. Op het World Economic Forum in het Zwitserse Davos benadrukte Zelensky dat Europa wel graag discussieert over de toekomst, maar ervoor terugschrikt om actie te ondernemen. In plaats dat Europa een echte wereldmacht wordt, blijft Europa ‘een prachtig maar gefragmenteerd mozaïek van kleine en middelgrote mogendheden’. Hoe anders dan de werkwijze van Trump. De manier waarop het deze populist vanuit het Amerikaans belang is gelukt om binnen een jaar de Europese landen aan te zetten tot hogere defensie-uitgaven en ze daarnaast uiteen te drijven door te dreigen met heffingen, een negentiende-eeuwse Amerikaanse traditie, werd door velen ervaren als schokkend. De Europese landen en de Verenigde Staten van Amerika waren toch bondgenoten?
Ondertussen lijkt de positie van Donald Trump sterker geworden als het gaat om de externe betrekkingen. Na de succesvolle ontvoering van de Venezolaanse leider Nicolás Maduro, een leider die verantwoordelijk was voor het wegluchten van zeven miljoen mensen, barst de Amerikaanse president van zelfvertrouwen. Hij durft op te treden als het Amerikaans belang in het geding is en hij wil geen gerommel meer in de Amerikaanse achtertuin (naar de Monroe-doctrine uit 1823). Maduro was betrokken bij de drugshandel en andere vormen van georganiseerde criminaliteit en had tevens banden met Iran en terroristen. Op het Venezolaanse eiland Margarita, Isla Margarita, een internationaal knooppunt van de drugshandel, was zelfs sprake van een opleidingskamp van Hezbollah.
Dat Trump in 2024 werd herkozen kwam omdat hij op zijn populistische manier duidelijk heeft weten te maken dat China sinds 2000 de Amerikaanse maakindustrie kapot heeft gemaakt. Trump opereert vanuit het besef dat de globalisering helemaal niet goed heeft uitgepakt voor de meeste Amerikaanse gezinnen. Daarom wil Trump ook een ander aspect van de globalisering, open grenzen en immigratie, beperken. Bovendien onderstreepte hij te willen breken met de consensus over het Amerikaanse buitenlandse beleid. Veel Amerikanen zijn gefrustreerd geraakt over het falen van de Amerikaanse afschrikking, bijvoorbeeld met betrekking tot Afghanistan, Rusland en inzake de door Iran gesteunde aanval van Hamas op Israël op 7 oktober 2023. Hoe men ook over Trump mag denken, verdedigd kan worden dat zijn optreden, al is het bot, in zekere zin ook nuttig is voor Europa: de Europese Unie wordt namelijk gedwongen om gemeenschappelijk te reageren en om meer op eigen benen te gaan staan. Het optreden van Trump vraagt om een grotere verantwoordelijkheid van de NAVO-landen en meer Europese eenheid en daadkracht. Trump heeft immers gelijk dat veel Europese politici de afgelopen jaren hun defensie hebben laten verpieteren en zich veel te afhankelijk hebben gemaakt van energie uit Rusland.
Na de ineenstorting van de Sovjet-Unie in 1991, waarmee het Westen de Koude Oorlog had gewonnen, meenden de Europeanen te leven in een veilige wereld. Men geloofde in de ‘rules-based order’, het systeem van internationaal recht aangevuld met universele normen en instituties zoals de VN en de WTO. Die internationale rechtsorde leek te zorgen voor globale stabiliteit, met mensenrechten en democratie als uitgangspunten. Maar de eerlijkheid gebiedt te zeggen dat die ‘rules-based order’ ook een reflectie was van de Westerse dominantie onder een Amerikaanse atoomparaplu. Het was vanwege de Amerikaanse dominantie en garantie dat in Europa jarenlang onvoldoende is geïnvesteerd in defensie. Het Westen had een deel van zijn ‘sense of purpose’ (het verslaan van het communisme van de Sovjet-Unie) verloren. De Europese landen zijn erg naïef geweest door zich voor hun energie afhankelijk te maken van het autocratische regime in Rusland, met name Duitsland is hier volledig de boot in gegaan. Veel overheden van Europese landen gaven hun geld uit aan luxe en leenden van toekomstige generaties. Maakindustrie verdween uit Europa. Intussen is iedereen duidelijk geworden dat die wereld helemaal niet veilig is. Toen Poetin besloot om het Westen eens moreel en militair te testen, in 2014 en 2022, bleef een harde militaire reactie van het Westen uit. De befaamde afschrikking door de NAVO was niet overtuigend meer.
Nu de alarmbellen zijn afgegaan is het nog niet te laat. Door Poetin en Trump is Europa wakker geschud. Is de Europese Unie in staat de eigen boontjes te doppen? Het zal nog wel een paar jaar duren als men denkt aan het gebrek aan Europees handelingsvermogen en militaire middelen. Alleen al de F-35-gevechtsvliegtuigen uit Amerika zorgen voor een jarenlange Europese afhankelijkheid van Amerika. Waarom zorgen de Europese lidstaten niet zelf voor meer moderne wapens, voor fabrieken, voor snelle herbewapening, zowel voor het eigen grondgebied als voor dat van Europa als geheel? Vastgesteld kan worden dat het Oekraïense leger inmiddels het verdedigingsleger van de Europese Unie is uitgegroeid, alle reden om zo’n leger volop te steunen. Doen de Europese landen wel genoeg? Zelensky vraagt zich oprecht af wat de boodschap is aan Rusland en China als je in een verkenningsmissie een paar soldaten stuurt naar Groenland (Europees grondgebied). De militaire oefening op Groenland was slechts een van de vele Europese reacties op de wens van Trump om Groenland van NAVO-bondgenoot Denemarken over te nemen. Het sturen van soldaten leek nodig uit solidariteit, het was symbolisch om Denemarken wat te steunen. De Europese Unie kent een wederzijdse bijstandsverplichting in artikel 42 lid 7 VEU. Maar waar het echt om gaat is de volgende vraag: weet Europa hoe het zichzelf moet verdedigen? Europa vertrouwt erop dat de NAVO wel zal ingrijpen in veiligheidskwesties. Maar als Poetin bijvoorbeeld een aanval pleegt op Litouwen of Polen, wie gaat er dan reageren en op welke manier? En waarom mogen de Oekraïeners van de Westerse mogendheden niet beschikken over de Taurus lange afstandsraketten tegen de Russische wapenfabrieken? Er is veel meer samenwerking, paraatheid en daadwerkelijke steun nodig.
De onderhandelingen tussen NAVO-chef Mark Rutte en Donald Trump bleken succesvol, misschien door de ‘Big Daddy’-diplomatie, maar ook doordat de Europese Unie gemeenschappelijk reageerde met de dreiging van economische tegenmaatregelen oplopend tot 93 miljard euro. Zoiets kan de zakenman Trump goed begrijpen. Macht vraagt om tegenmacht. Voorlopig is het zeker een diplomatieke prestatie dat, mede door oud-premier Rutte, de Groenlandcrisis is bezworen. De storm is nu even geluwd, maar hoe lang zal dat duren? Het najagen van Amerikaanse energiebelangen en de psychologische behoefte aan veiligheid in het Poolgebied zullen niet opeens verdwijnen. Als het gaat om reageren heeft de Europese Unie verkondigd dat vier kernprincipes worden gevolgd: vastberadenheid, openheid, paraatheid en eenheid. De dreiging door Trump om Groenland te annexeren werd in Davos afgewend. Maar duidelijk is geworden dat de supermogendheden zich minder aantrekken van de ‘rules-based order’. De Europeanen beginnen te beseffen waar ze aan toe zijn. De mythe lijkt doorgeprikt. In de praktijk zullen landen zonder atoomwapens kwetsbaar zijn.
Vredesraad
De door Trump opgerichte Vredesraad, bedoeld om toe te zien op het vredesakkoord voor Gaza en de wederopbouw van dat gebied tot een paradijs met wolkenkrabbers en palmbomen, lijkt mede bedoeld om internationale conflicten op te lossen onder zijn leiding. De permanente leden van de Vredesraad dienen 1 miljard dollar te betalen. Leidend beginsel bij de Vredesraad zal waarschijnlijk het recht van de sterkste zijn; de zwakken moeten buigen. Maar na uitnodigingen trekt Trump nu bepaalde uitnodigingen al weer in, zoals richting de Canadese premier Mark Carney vanwege diens speech in Davos. Behalve met importheffingen zal Trump ook met zo’n Vredesraad kunnen gaan chanteren. Het klassieke buitenlands beleid wordt doorspekt met economische belangen. Hoewel de nieuwe Vredesraad op zich nuttig kan zijn, als het gaat om ‘vrede door kracht’, is het risico dat dit ten koste gaat van het werk van de Verenigde Naties en de waarden en normen van internationaal recht. Trump zegt echter dat de Vredesraad geen concurrent van de VN is, maar een aanvulling. Het is zorgelijk dat ook Rusland door Trump is uitgenodigd voor de Vredesraad.
Tussen de sterken en de zwakken zullen de middenmachten zich meer moeten profileren. Daar hoort ook de Europese Unie bij, met Frankrijk als atoommacht. De middenmachten kunnen in de wereld meer samenwerken. Antonio Costa, de voorzitter van de Europese Raad, heeft benadrukt dat de Europese Unie als concreet hoofddoel nu heeft om de door Rusland begonnen oorlog te stoppen. Is het terecht dat Zelensky kritiek heeft op de Europese landen? Waarschijnlijk wel, want de herbewapening van de Europese Unie gaat veel te langzaam. Als grootste financiële donor met meer dan 193 miljard euro aan steun in de afgelopen vier jaar, is Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie, het echter niet eens met de kritiek van Zelensky. Bovendien zal de Europese Raad van de Europese Unie daar nog 90 miljard euro aan toevoegen. De Europese Unie zou wel genoeg doen. Toch heeft Zelensky een punt. De Europese landen moeten veel meer eenheid uitstralen en grote stappen zetten richting strategische autonomie. Er moet veel meer worden geïnvesteerd in de Europese defensie en de interne markt. Dit vraagt om een mentaliteitsverandering van de burgers van de Europese Unie.
Amsterdam, 28 januari 2026
Jan Willem Sap
Voorzitter VDE