De noodzaak van een Europese vereenvoudigingsrevolutie
De Europese Unie is terecht gekomen op een kruispunt. Wordt het afremmen of vlot doorrijden? Heel lang kon Europa bouwen op goedkope energie uit Rusland, toegang tot de Chinese markt en dit alles onder een Amerikaanse veiligheidsparaplu. Die wereld lijkt voorbij. De oorlog in Oekraïne en de toenemende rivaliteit tussen de Verenigde Staten van Amerika en China, juist ook over technologische dominantie, hebben de verhoudingen definitief gewijzigd. Amerika wil geen gratis beschermheer van Europa meer zijn. De kans op oorlog met Poetin is toegenomen en Europa is er totaal niet op ingericht. De infrastructuur ligt er onbeschermd bij. De sociale media worden misbruikt voor fakenieuws. Is tegen die nieuwe collectieve dreiging van buiten het Europese model nog houdbaar? Kan de Europese Unie haar welvaart, sociale zekerheid, democratische rechtsstaat en duurzame plannen behouden in een wereld waarin economische macht wordt ingezet als geopolitiek instrument?
De rapporten van Draghi en Letta laten zien dat Europa nog altijd beschikt over hoogopgeleide werknemers, goede universiteiten, innovatieve onderzoekers en een grote interne markt. Toch dreigt het continent structureel achterop te raken omdat het talent te weinig wordt omgezet in economische kracht. Amerikaanse technologiebedrijven zijn uitgegroeid tot mondiale marktleiders. China voert een agressieve industriepolitiek met veel staatssteun. Maar de Europese Unie worstelt met problemen als fragmentatie, langzame besluitvorming en steeds meer complexe regels. Om die redenen vertrekken innovatieve ondernemingen vaak naar de Verenigde Staten van Amerika zodra zij willen doorgroeien. Daar is meer risicokapitaal beschikbaar en is de markt qua schaal groot en overzichtelijk. Academische doorbraken in de Europese Unie worden soms pas buiten Europa commercieel succesvol gemaakt.
De Europese interne markt is nog altijd niet één markt. Er zijn teveel verschillen in nationale regelgeving, kapitaalmarkten, vergunningprocedures en belastingsystemen hetgeen leidt tot concurrentienadelen ten opzichte van de Verenigde Staten van Amerika en China. Voor bedrijven is het lastig om snel binnen Europa op te schalen. Kent de Europese Unie misschien teveel regels? Het punt is dat veel van die Europese regelgeving waardevolle bescherming biedt aan consumenten, werknemers, privacy, gezondheid en het milieu. Dat dient te worden gezien als verworvenheden van het Europese model van de sociale markteconomie (artikel 3 lid 3 VEU). Een probleem is echter dat er te veel regels naast elkaar bestaan. Die regels overlappen elkaar en worden regelmatig per lidstaat anders uitgelegd en toegepast. Daardoor worden grensoverschrijdende ondernemers geconfronteerd met extra administratieve lasten. Dat gaat ten koste van innovatie en investeringen.
Goede regelgeving blijft noodzakelijk om de burgers te beschermen, maar zij moet efficiënter worden. Er lijkt meer behoefte aan vereenvoudiging dan aan deregulering. In ieder geval moet de bureaucratie verminderen. Vergunningen kunnen sneller worden afgegeven. Rapportageverplichtingen kunnen worden samengevoegd. Regels moeten uniform worden toegepast. Uiteraard blijft de doelstelling van een klimaatneutrale economie noodzakelijk. Klimaatverandering verdwijnt immers niet achter de horizon omdat de geopolitieke omstandigheden grimmiger zijn geworden. Tegelijkertijd is wel duidelijk geworden dat sommige onderdelen van de ‘Green Deal’ voor bedrijven en landbouw onevenredig complex en kostbaar zijn. Waar regelgeving innovatie belemmert of investeringen vertraagt kan aanpassing verstandig zijn.
Europa hoeft niet te kiezen voor het Amerikaanse model waarbij de overheid alleen maar als het probleem wordt gezien (Ronald Reagan). Europa hoeft ook niet te kiezen voor het totalitaire Chinese model van het staatskapitalisme. De kracht van de Europese Unie ligt in de combinatie van economische vrijheid, sociale bescherming, democratische rechtsstaat en duurzaamheid. Dat model verdient het om hoog te worden gehouden. Maar behoud vraagt wel om modernisering. Europa moet meer investeren in kunstmatige intelligentie, defensie, energie-infrastructuur, digitalisering en strategische technologieën. De interne markt moet verder worden voltooid ook als het gaat om de Europese kapitaalmarkt. Er moet betere toegang tot groeifinanciering komen. Zo kunnen Europese innovaties in Europa blijven en leiden tot Europese kampioenen. Europa dient kortom vast te houden aan de waarden van het Europese model, maar dient meer actief de regelgeving te vereenvoudigen en de bestuurskracht te versterken om de slagkracht te vergroten, om sneller te kunnen besluiten. Door vlot te gaan moderniseren zal de Europese Unie ook in de toekomst welvarend en concurrerend blijven.
Amsterdam, 22 juli 2026
Jan Willem Sap,
Voorzitter VDE